Chế biến tôm ở Camimex - Ảnh: H.T
Chiến thắng trận mở màn mang nhiều dư vị ngọt ngào, dù rằng con đường mà Việt Nam sẽ phải đi qua để buộc bên thua thực thi phán quyết của WTO có thể sẽ còn dài. Đây là chiến thắng của những lập luận pháp lý vững chắc và thuyết phục, tất nhiên.
Phần 1. Những người phất ngọn cờ hồng
Tiếng nói đầu tiên…
Đầu năm 2009, sau 4 năm gồng mình chịu đựng thuế chống bán phá giá (CBPG) mà Hoa Kỳ áp đặt với tôm nước ấm đông lạnh Việt Nam, các nhà XK tôm Việt Nam xôn xao trước nguy cơ Hoa Kỳ có thể sẽ chặn con đường thoát mà nhiều DN đang mong mỏi.
Cụ thể, theo pháp luật Hoa Kỳ, nếu một DN có biên độ phá giá bằng 0 trong 3 lần rà soát liên tiếp thì sẽ được miễn trừ khỏi thuế CBPG. Đối với các DN tôm thời điểm đó, đây là một lối thoát không thể tốt hơn bởi một số DN đã được hưởng biên độ phá giá bằng 0 trong lần rà soát thứ 2 và thứ 3. Nếu đạt được biên độ bằng 0 trong lần rà soát thứ 4, họ sẽ thoát.
Nhưng những gì họ nghe được dường như đang khiến cho cánh cửa thoát hiểm trước mắt hẹp dần: Nếu Hoa Kỳ tiếp tục sử dụng phương pháp quy về 0 (một phương pháp tính toán rất bất lợi, có xu hướng làm tăng biên độ phá giá) cùng một số biện pháp mang tính thủ tục khác (cách thức lựa chọn bị đơn bắt buộc…), nguy cơ lớn là biên độ phá giá lần 4 sẽ không thể bằng 0. Và tất nhiên điều kiện “3 lần bằng 0 liên tiếp” sẽ không được thỏa mãn. Hiệp hội Chế biến và XKThủy sản Việt Nam (VASEP) như ngồi trên đống lửa. Họ phải tìm cách nào đó để Hoa Kỳ không sử dụng những phương pháp bất lợi này.Nhìn xa hơn một chút, những phương pháp mà Hoa Kỳ hiện đang sử dụng sẽ gây bất lợi cho bất kỳ DN Việt Nam nào bị khởi kiện CBPG ở Hoa Kỳ trong tương lai. Với một nền kinh tế định hướng XK như Việt Nam, và với một thị trường XK trọng điểm như Hoa Kỳ, đây là một rủi ro rất đáng kể cho triển vọng tăng trưởng XK. Ở Hội đồng Tư vấn về Phòng vệ Thương mại của VCCI, các chuyên gia hàng đầu về lĩnh vực này tỏ ra rất quan ngại. Kết quả phân tích sơ bộ các án lệ trong WTO và Hiệp định về CBPG của WTO của Hội đồng cho thấy các phương pháp này của Hoa Kỳ có dấu hiệu vi phạm WTO, các chuyên gia tính đến phương án sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp trong WTO để buộc Hoa Kỳ chấm dứt việc sử dụng các phương pháp này nhằm bảo vệ lợi ích hiện tại và trong tương lai của cộng đồng DN XK Việt Nam.Ngay từ tháng 3/2009, VASEP là người đầu tiên “phất ngọn cờ hồng” với công văn gửi Bộ Công thương đề xuất việc kiện Hoa Kỳ ra WTO, do đã sử dụng các phương pháp tính toán vi phạm WTO trong vụ kiện tôm. Công văn này, cùng với các lập luận của luật sư tư vấn phía VASEP, rất tiếc, đã không nhận được phản hồi tích cực.Bảy tháng sau đó, tháng 10/2009, khi đã có kết quả nghiên cứu tương đối kỹ lưỡng, Hội đồng Tư vấn về Phòng vệ thương mại của VCCI có công văn đề xuất Chính phủ khởi kiện. Công văn kèm theo bản phân tích về các biện pháp vi phạm WTO của Hoa Kỳ, những tác động của chúng tới kết quả vụ điều tra CBPG tôm, những lập luận có thể sử dụng để chứng minh vi phạm, những án lệ trong WTO liên quan đến vấn đề này và những hiệu quả tích cực đối với các DN thủy sản nói riêng và cộng đồng DN XK Việt Nam nói chung nếu Việt Nam thắng kiện trong vụ việc này. Do chưa có một cơ quan được giao làm đầu mối phụ trách các vấn đề về giải quyết tranh chấp trong WTO của Việt Nam nên đề xuất của VCCI được gửi đến Bộ Công thương (cơ quan phụ trách về các vụ việc CBPG của Việt Nam), Bộ Tư pháp (cơ quan chịu trách nhiệm về những vấn đề pháp lý nói chung và pháp luật thương mại quốc tế nói riêng), Bộ Ngoại giao (cơ quan phụ trách những vấn đề ngoại giao) và Văn phòng Chính phủ (cơ quan chịu trách nhiệm chung về các hoạt động của Chính phủ). Những cân đong đo đếm…
Trước đề xuất lần đầu tiên và chưa có tiền lệ này của VASEP và VCCI, trong tháng 11-12/2009) đã diễn ra khá nhiều tranh luận trong nội bộ, giữa các cơ quan liên quan với nhau và với các đơn vị đã có đề xuất về nhiều nội dung trong đề xuất (đặc biệt là việc lựa chọn vấn đề khởi kiện và bị đơn của vụ việc). Một số cuộc họp đã được triệu tập tại Bộ Công thương, nhiều trao đổi liên quan đã được thực hiện bên lề các sự kiện khác tại các Bộ Tư pháp, Ngoại giao…Nhóm phản đối đề xuất này quan ngại rằng một vụ kiện như vậy với Hoa Kỳ không phải là lựa chọn tốt về mặt ngoại giao. Theo họ, rủi ro Hoa Kỳ có thể “bực mình” vì vụ kiện mà gây khó dễ cho quan hệ nói chung giữa hai nước là khá lớn. Kiện một đối tác đặc biệt lớn về kinh tế và có nhiều nhạy cảm trong ngoại giao là một hành động quá mạo hiểm. Nhóm này cũng cho rằng đây về mặt pháp lý, một vụ kiện với Hoa Kỳ không cho tương lai gì sáng sủa bởi Hoa Kỳ đã quá sành sỏi trong các vụ việc tranh chấp WTO, trong khi Việt Nam chưa có bất kỳ kinh nghiệm gì. Theo họ, trong tình hình này, lựa chọn đối thủ vừa tầm hơn có lẽ là một lựa chọn tốt hơn cho Việt Nam. Nhóm này cảnh báo vụ kiện sẽ làm phương hại đến quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ và không mang lại lợi ích cho Việt Nam cả về kinh tế lẫn ngoại giao.Ảnh: N.K
Một nhóm ý kiến khác thậm chí cho rằng đây là vấn đề của DN, vì và liên quan trực tiếp đến lợi ích của DN. Do đó Nhà nước không có trách nhiệm phải hành động gì. Các ý kiến ủng hộ thì cho rằng tranh chấp trong khuôn khổ WTO là những tranh chấp thương mại thuần túy giữa các Chính phủ thành viên WTO và kinh nghiệm 15 năm vận hành của cơ chế này với hơn 400 vụ việc được giải quyết với sự can dự của hầu hết các thành viên WTO cho thấy kết quả của các vụ tranh chấp trong WTO không làm ảnh hưởng đến quan hệ đối tác và thương mại giữa các thành viên WTO với nhau. Các ý kiến này còn nhấn mạnh đến thực tế rằng chính các nước thành viên WTO, mà đặc biệt là các nước nhỏ, đang tận dụng rất hiệu quả cơ chế giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ tổ chức này để bảo vệ các quyền và lợi ích thương mại chính đáng của mình một cách bình đẳng, công bằng, theo các nguyên tắc pháp luật trong mối quan hệ với các nước lớn. Với những nước này, cơ chế giải quyết tranh chấp trong WTO là một cơ chế vô tiền khoáng hậu để họ có thể “chiến thắng” các nước lớn trong các lợi ích thương mại quan trọng mà không tạo ra “vết rạn” trong quan hệ ngoại giao nói chung. Các ý kiến này cũng đồng tình với các phân tích được đưa ra trong đề xuất của VASEP và VCCI về khả năng thắng của Việt Nam trong vụ việc. Từ góc độ pháp lý, đây là điều kiện thuận lợi để Việt Nam có thể “chắc thắng” vụ đầu, yếu tố không phải lúc nào cũng có được ở các tranh chấp thương mại kiểu này. Nhóm này đồng tình với quan điểm của VCCI rằng vấn đề không phải lựa chọn đối thủ nào để kiện mà là lựa chọn vấn đề nào để kiện. Đối thủ có thể lớn nhưng vấn đề kiện chắc thắng thì sẽ tốt hơn nhiều khi chọn một đối thủ “làng nhàng” nhưng ta lại đuối lý.Quan trọng hơn, các ý kiến này nhấn mạnh rằng việc bảo vệ lợi ích XK của Việt Nam cũng như đảm bảo rằng lợi ích mà Việt Nam phải đánh đổi bằng việc mở cửa thị trường để trở thành thành viên WTO không bị vô hiệu hóa trong thực tế bởi những vi phạm của các nước thành viên WTO khác là quan trọng và đó trước hết phải là trách nhiệm của Chính phủ. Nhóm ý kiến này ủng hộ quan điểm của VCCI rằng một vụ kiện là tốn công tốn của, và vì thế nếu chỉ là tranh chấp gắn với một khoản lợi ích nhỏ thì có lẽ không cần kiện, và rằng Việt Nam kiện Hoa Kỳ trong vụ việc này không phải vì đó là Hoa Kỳ, mà vì tranh chấp liên quan đến lợi ích XK quan trọng của Việt Nam. Nhóm này cũng cho rằng theo quy định của WTO, chỉ có Chính phủ mới có đủ tư cách để tham gia vào các tranh chấp WTO. Vì vậy nếu Chính phủ không đứng ra, DN không thể tự bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình bằng công cụ “cơ chế giải quyết tranh chấp WTO”. Ảnh: Minh Phu Seafood Corp.
…Và một quyết định
Bên cạnh nghiên cứu từ góc độ pháp lý và thực tiễn làm hậu thuẫn cho đề xuất Chính phủ đi kiện, với kinh nghiệm của mình trong vận động chính sách ở Việt Nam, VCCI đã thực hiện một “chiến dịch vận động” sâu rộng về vấn đề này. Cụ thể, VCCI đã tiến hành phối hợp với các cơ quan báo chí truyền thông để mở đường cho những thảo luận rộng rãi về vấn đề này trong công chúng. Việc Việt Nam có nên kiện Hoa Kỳ ra WTO trong vụ việc này trở thành chủ đề của một tin phát trong Thời sự Giờ vàng của VTV1, của một Bản tin Hội nhập 21g VTV1, và là vấn đề được đề cập trong nhiều chương trình của các đài truyền hình cũng như báo chí khác dồn dập trong khoảng thời gian cuối 2009, đầu 2010. Phía VASEP, Hiệp hội cũng như các DN cũng tiến hành nhiều trao đổi trực tiếp cũng như các giải trình bằng văn bản đến các cơ quan liên quan.Rất may mắn là những thảo luận sôi nổi và chi tiết các góc cạnh của vấn đề, trong những phòng họp kín hay trên các phương tiện thông tin công khai, giữa các cơ quan Nhà nước cũng như trong thảo luận của công chúng này đã mang lại những kết quả tích cực. Chúng đã thực sự thuyết phục được Chính phủ rằng việc kiện là cần thiết và phù hợp với lợi ích nhiều mặt của Việt Nam và rằng chúng ta có niềm tin vào một chiến thắng thuyết phục.Ngày 01/02/2010, Chính phủ Việt Nam đã quyết định gửi đề nghị tham vấn tới Hoa Kỳ về vấn đề này, bước đầu tiên của quá trình giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ WTO. Cỗ xe đã chuyển bánh như vậy. Với tiếng reo hò của rất nhiều người đã ghé vai thúc đẩy, đã chung sức chạy lấy đà… (Còn nữa)
TS. Nguyễn Thị Thu Trang