hội thảo “Đánh giá mô hình phát triển bền vững theo tiêu chuẩn MSC của nghề nghêu Bến Tre (2009-2011) và định hướng phát triển nghề nghêu vùng ĐBSCL giai đoạn 2012-2015”
Hai năm sau đó nghề này đã phát triển như thế nào?
Sự phát triển đã thật sự bền vững?
ĐBSCL là khu vực đầy tiềm năng để phát triển NTTS, bao gồm cả nhuyễn thể 2 mảnh vỏ. Khí hậu ấm áp và hàng vạn hecta rừng ngập mặn vùng cửa sông ven biển rất giàu nguồn thức ăn cho các loài nhuyễn thể. Chế độ bán nhật triều thường xuyên làm sạch và tăng độ màu mỡ cho các bãi bồi; lượng mưa không lớn, biên độ giao động nhiệt độ, độ mặn và ánh sáng tương đối ổn định, phù hợp cho các loài nhuyễn thể phát triển. Vì thế, ở đây hình thành nhiều bãi sinh sản tự nhiên cho nghêu, tạo nguồn ra nghêu giống rất phong phú.
Với những lợi thế thiên nhiên ấy, nghề nghêu Bến Tre đã là nguồn sinh kế từ lâu năm của dân cư địa phương. Được Bộ NN&PTNT quan tâm tạo điều kiện, sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và các tổ chức kinh tế, khoa học, bảo vệ môi trường trong nước và quốc tế, nghề nghêu Bến Tre đã trở thành nghề cá đầu tiên của Việt Nam lựa chọn con đường phát triển bền vững theo các tiêu chuẩn quốc tế.
Chứng nhận MSC đã mở ra cơ hội cho nghề nghêu Bến Tre khai thác thêm thị trường tiêu thụ trong nước và XK, mở rộng diện tích nuôi, gia tăng doanh thu và thực sự cải thiện đời sống cho cộng đồng dân cư địa phương.
Tuy vậy, mọi chuyện không phải bao giờ cũng “xuôi chèo, mát mái”. Trải qua 2 năm, một số hiện tượng tiêu cực, như nạn khai thác bừa bãi, bắt trộm nghêu, tình trạng thao túng gây biến động giá bất thường, v.v... tưởng chừng đã bị xóa bỏ nay lại len lỏi trở lại. Bên cạnh đó là những khó khăn, thách thức tự nhiên như tác động của biến đổi khí hậu đến nguồn lợi nghêu tự nhiên, sự khan hiếm nguồn nghêu giống, khiến nhà máy thiếu nguyên liệu… Hình ảnh của một nghề nghêu bền vững dường như đang bị đe dọa.
Nhiều vấn đề đã trở thành bức xúc, khiến cho từ các nhà quản lý, các nhà khoa học, các hội, hiệp hội cho đến mọi thành phần khác trong chuỗi giá trị sản phẩm phải luôn trăn trở với câu hỏi: “Làm thế nào để nghề nghêu Việt Nam phát triển thật sự bền vững?” Để trả lời câu hỏi đó, trước hết phải nhận diện những vấn đề chủ yếu nhất.
Ông Nguyễn Văn Dũng, Chi cục trưởng Chi cục NTTS Bến Tre: hợp tác xã cần có qui chế phân phối thu nhập rõ ràng, công khai, minh bạch và được sự đồng thuận cao của các bên có liên quan. Đây là yếu tố cốt lõi tạo nên lòng tin của người dân địa phương và các xã viên.
Những vấn đề nổi cộmVấn đề trước hết là con giống. Sự mở rộng nhanh diện tích nuôi nghêu khiến tình trạng khan hiếm nghêu giống ngày càng gay gắt hơn. Mỗi năm các tỉnh ở ĐBSCL cần hàng tỷ nghêu giống, nhưng các trại sản xuất chỉ đáp ứng được khoảng 3%, phần còn lại phải dựa vào khai thác nguồn tự nhiên. Trong khi đó, thiếu các quy định pháp lý và bộ máy quản lý yếu kém đã dẫn đến tình trạng khai thác bừa bãi, trộm cắp, thậm chí đến mức hủy diệt nguồn nghêu giống tự nhiên. Ý thức bảo tồn nghêu bố mẹ cũng bị xem nhẹ trong quá trình khai thác nghêu thương phẩm. Tình trạng tranh cướp nghêu xảy ra nhiều buộc nông dân phải thu hoạch nghêu sớm, làm giảm chất lượng sản phẩm.
Vấn đề thứ hai là mối quan hệ liên kết, phối hợp giữa các thành viên trong chuỗi giá trị sản phẩm ngày càng lỏng lẻo và bị nhiều tác động tiêu cực. Các thành phần trung gian, đầu nậu dần nắm quyền chi phối về giá tiêu thụ sản phẩm, từ đó chi phối việc phân phối lợi nhuận giữa các nhóm tham gia chuỗi, tạo xung đột và có nguy cơ phá vỡ liên kết.
Chính sách giá của khách mua sản phẩm không rõ ràng. Mặc dù qua 2 năm, giá nghêu đã tăng từ 15.000 – 16.000 đồng/kg lên 30.000 – 40.000 đồng/kg, nhưng không có nghiên cứu nào chứng minh sự tăng giá này là nhờ nghêu đạt chứng nhận MSC, hay đơn thuần đó chỉ là do quan hệ cung-cầu trên thị trường quyết định, hoặc bao nhiêu phần trăm tăng theo biến động thị trường, bao nhiêu phần trăm nhờ đạt chứng nhận MSC. Điều đó dẫn người nông dân đến suy nghĩ: Không cần chứng nhận cũng vẫn bán được hàng với giá tốt!
Bên cạnh đó, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu ngày càng thể hiện rõ nét, làm thay đổi quy luật diễn biến thời tiết, khí hậu theo chiều hướng phức tạp, xấu và rất khó dự đoán. Môi trường nước không ổn định, dịch bệnh lây lan, nhiều lần nghêu bị chết nhưng không xác định được nguyên nhân.
Vấn đề nữa là yếu kém trong khâu quản lý và đầu tư, như chậm triển khai vùng quy hoạch sản xuất nghêu tập trung, không đầu tư cơ sở hạ tầng, không có chính sách ưu đãi đầu tư cho ngành nghêu bền vững, ít công trình nghiên cứu khoa học, cải tiến công nghệ, v.v...
Nghêu thương phẩm - Ảnh: godaco
Giải pháp phát triển nghề nghêu giai đoạn 2012-2015Xuất phát từ thực trạng trên, ngày 05/12/2011, Hội Nghề cá Việt Nam đã chủ trì tổ chức hội thảo “Đánh giá mô hình phát triển bền vững theo tiêu chuẩn MSC của nghề nghêu Bến Tre (2009-2011) và định hướng phát triển nghề nghêu vùng ĐBSCL giai đoạn 2012-2015”. Hội thảo đã đề xuất một số giải pháp phát triển bền vững nghề nghêu giai đoạn 2012-2015, bao gồm:
Thứ nhất, thành lập Liên hiệp HTX nghề nghêu để hợp tác, hỗ trợ nhau cùng phát triển, phối hợp bảo vệ nguồn lợi nghêu và an ninh vùng ven biển, đặc biệt vào mùa nghêu giống; hỗ trợ nhân rộng các mô hình đồng quản lý tổng hợp vùng ven bờ kể cả nghề nghêu và các ngành nghề có liên quan.
Thứ hai, các HTX rà soát, sửa đổi qui chế phân phối thu nhập, bảo đảm rõ ràng, công khai, minh bạch và được sự đồng thuận cao của các bên có liên quan để củng cố lòng tin của xã viên và người dân địa phương.
Thứ ba, xác định trách nhiệm của các cấp quản lý và các ngành trong việc phối hợp bảo vệ, bảo tồn và phát triển nguồn lợi nghêu giống và nghêu bố mẹ.
Thứ tư, kiến nghị các cơ quan chức năng hỗ trợ thành lập hệ thống thông tin quảng bá thương hiệu và tăng cường XTTM cho sản phẩm nghêu có chứng nhận MSC. Để tạo động lực cho các hợp tác xã tiếp tục duy trì chứng nhận MSC, đề nghị tổ chức MSC tiếp tục quảng bá nhãn sinh thái MSC đối với nghêu đạt chứng nhận tới người tiêu dùng.
Thứ năm, thúc đẩy công tác nghiên cứu khoa học công nghệ và ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất và phòng trị bệnh nghêu cũng như ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu. Thiết lập hệ thống quan trắc dịch bệnh và môi trường tại các vùng cửa sông ven biển nhằm giúp giảm thiểu rủi ro khi môi trường có biến động.
Thu hoạch nghêu - nguồn: internet
Cuối cùng, chính quyền địa phương và các hội nghề nghiệp huy động sự hỗ trợ của các viện, trường, các tổ chức, dự án quốc tế giúp đỡ đào tạo nguồn nhân lực cho các ban quản lý HTX, bảo đảm các ban quản lý HTX có đội ngũ cán bộ đủ trình độ tổ chức, quản lý hoạt động và hiểu biết về pháp luật để tuyên truyền, giáo dục cho xã viên về luật HTX, điều lệ, nội qui hoạt động, quyền lợi và nghĩa vụ của xã viên, v.v…
Đỗ Văn Thông