Tiến tới công ty cổ phần nông nghiệp cá tra?

Sau giai đoạn những chủ tiệm vàng, những người trúng cổ phiếu, những viên chức nhà nước dư giả tiền... đổ xô thuê đất bãi bồi nuôi cá tra, các nhóm lợi ích bắt đầu liên kết theo sự chọn lựa đối tác, cách tổ chức vùng nguyên liệu có tính an toàn hơn.

Bà Lê Ngọc Diện, chi cục trưởng chi cục thủy sản TPCT cho biết : Từ năm 2007, diện tích nuôi cá tra ở Cần Thơ liên tục giảm từ 1.570 ha xuống 787 ha năm 2010. Điều này cho thấy nuôi cá tra ở Cần Thơ chưa phát triển bền vững và còn nhiều bất ổn. Bà cho biết, một số doanh nghiệp đã tự tổ chức vùng nguyên liệu, trong đó đã có 70 ha nuôi cá tra được cấp giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn SQF1000 (đến nay đã có 15 ha chuyển sang áp dụng và chứng nhận đạt tiêu chuẩn Global GAP, không tái đánh giá chứng nhận SQF1000); 20 ha áp dụng qui phạm BMP (trong đó 5 ha ương giống, 15 ha nuôi cá tra); 7 công ty chế biến thủy sản (CBTS) với hơn 200 ha nuôi cá tra được cấp giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn Global GAP (một số vùng nuôi của các công ty CBTS thuộc địa bàn các tỉnh lân cận); 3 công ty CBTS với 30 ha vùng nuôi đang áp dụng tiêu chuẩn Global GAP và BMP... Ông Lương Hoàng Mãnh, giám đốc Mekongfish.,Co khẳng định: “Không có doanh nghiệp nào đủ sức khép kín cả từ khâu nuôi cá đến chế biến xuất khẩu”.

Theo ông Mãnh, những hoạt động liên kết cho thấy như vậy, nhưng nếu nhà nước đưa ra quy định chưa chắc đã ổn vì chỉ có quyền lợi và sự chia sẻ giữa các bên được xem là phân chia hợp lý thì mô hình mới tồn tại. Lâu nay, do nhiều tác động và mất lòng tin ở cả người nuôi và nhà chế biến nên các công ty tự tổ chức nuôi là để đối chứng giá thành, kiểm soát thức ăn, hoàn thiện qui trình kỹ thuật, chủ động nguyên liệu chế biến thực hiện hợp đồng trước mắt chứ lâu dài phải có sự phân công xã hội. “Nông dân sản xuất, nhà máy lo thị trường mới tốt, chứ doanh nghiệp tự cung tự cấp không thể gọi là tốt, nếu không nói là thất sách”, ông Mãnh nhấn mạnh.

Ông Mãnh cho rằng sự liên kết gắn giữa doanh nghiệp và người nuôi sẽ thành công nếu tạo được lòng tin để người nuôi góp vốn và phân chia lợi ích theo cổ phần. Mô hình Cty cổ phần nông nghiệp để cung cấp nguyên liệu đúng chuẩn cho các nhà máy là điều kiện tốt để người nuôi và nhà chế biến thoát ra khỏi tình trạng như lâu nay.

Theo TS Nguyễn Phú Son, MDI, hiện nay các doanh nghiệp xuất khẩu sắp chạm vạch 6 tỷ USD. Riêng mặt hàng cá tra, tuy chỉ duy trì 6.000 ha mặt nước nhưng các doanh nghiệp đã đạt sản lượng 1 triệu tấn cá tra, kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,7 tỉ USD. So với năm ngoái sản lượng thủy sản xuất khẩu chỉ tăng 6% nhưng giá tăng tới 27%. Tình trạng thừa, thiếu nguyên liệu và cơn sốt giá cả “kinh niên” ngay khi ngành hàng quan trọng này được xem là ngành hàng nông sản chủ lực của Việt Nam vẫn tiếp diễn.

Ông Võ Đông Đức: "15 năm nay, cả người nuôi và nhà chế biến, bên nào cũng có người phá sản". Ảnh: HL

Ông Võ Đông Đức, Tổng giám đốc công ty CASEAMEX cho biết hiện nay một ao cá tra có sản lượng 300-400 tấn thì vốn không dưới ao 8-10 tỷ đồng. Nuôi với quy mô công nghiệp, thả con cá 1,7 cm thì 7-8 tháng sau phải đạt 900 g. Phát triển ngành hàng cá tra là công của những nông dân cá thể nhưng suốt 15 năm nay,  cả người nuôi và nhà chế biến, bên nào cũng có người phá sản. Hiện nay, nuôi cá đòi hỏi đầu tư lớn, không có tài sản thế chấp, không vay được vốn thì không thể đủ sức nuôi, hoặc phải dừng lại hoặc chuyển sang con khác. Lẽ ra phải có chính sách cho người nuôi, không thể để những người từng có công phát triển ngành hàng này từ đầu lại tự phân hóa chỉ vì thiếu chính sách nâng cấp nguồn lực. Ông Đức cho rằng: "Thiếu chính sách nâng cao giá trị chuỗi cung ứng và thiếu tiên liệu phản ứng của nước sở tại (nhập khẩu) khi mỗi năm chúng ta xuất khẩu từ vài trăm triệu USD, tới cả tỷ USD vào nước họ cũng tạo bất ổn. Phải hiểu rằng khi chúng ta chuyển quá mạnh thì nước sở tại sẽ chống lại. Sản xuất phải nghĩ tới thị trường, phải làm sao có kế hoạch hóa. Nhà nước cần có chính sách về thuế, tín dụng hợp lý để nông dân làm ra hàng hóa.

Ông Nguyễn Ngọc Hải, chủ nhiệm HTX Thới An, Ô Môn, cho biết HTX có 50 ha bãi bồi. Lúc đầu người có ao nhưng không có vốn, người có vốn lại không có ao nên lập HTX cùng nuôi cá. Ban đầu xã viên góp vốn 500 triệu đồng nay tăng lên 5 tỷ, có lúc thuê diện tích mặt nước 300.000 m2 để nuôi cá, làm dịch vụ vận tải, chở thức ăn... HTX cũng đã trải qua nhiều kiểu làm ăn liên kết với doanh nghiệp, như: hợp đồng bán cá - nếu hợp đồng 20.000 đ/kg, tới thời điểm thu hoạch giá 21.000 /kg thì HTX đề nghị doanh nghiệp cho thêm 50% khoản chênh lệch (500 đ/kg). Kiểu hợp đồng giao sản phẩm theo mức khoán, trong đó 85% sản phẩm giao phải đạt loại I. Doanh nghiệp sẽ thưởng HTX 100đ/kg cá, nếu làm không đạt bị trừ 200 đ/kg. Kiểu thứ hai là DN đầu tư thức ăn, khoán thức ăn, con giống, thuốc tính theo cơ cấu thức ăn lấy đạm làm chuẩn. Kiểu thứ ba, cũng nuôi gia công như vậy nhưng công ty trả lương khoán, bao cả chi phí sên bùn... Cách này sau khi trừ cấn, HTX vẫn có thể kiếm tiền tỷ.

Theo ông Hải , làm ăn riêng lẻ, các hộ không được hưởng thoái thu 5% thuế VAT tiền thức ăn cho cá nhưng liên kết ngang, tức là xây dựng được HTX rất khó, trong khi tổ hợp tác chỉ nói mà chơi vì chưa đủ yếu tố pháp lý. Không có giá trị pháp lý thì làm sao tin nhau, nếu không phải là bà con cật ruột? Không liên kết ngang được thì sẽ khó liên kết dọc vì không có doanh nghiệp nào ký hợp đồng với từng ao nuôi vài ba chục tấn cá.

HTX cũng có cái khó, ông Hải cho biết thêm HTX trình kế hoạch với huyện xin người tốt nghiệp đại học thủy sản về HTX để điều hành công việc nhịp nhàng với doanh nghiệp chế biến, nhưng tìm mãi chẳng ai về.