Ths. Trình Trung Phi - Giám đốc Trung tâm Quốc gia giống Hải sản Nam Bộ, trao đổi với phóng viên Nguyên Khải của Thương mại Thủy sản về công trình này.
Ths. Trình Trung Phi. Từ năm 1998, chúng tôi đã bắt đầu có chương trình nghiên cứu về việc khép kín vòng đời tôm sú trong điều kiện nhân tạo bằng hình thức nuôi nhiều giai đoạn trong những hệ thống nuôi khác nhau nhưng đều không thành công. Mãi đến năm 2007, khi chuyển sang nuôi trong hệ thống mới được lắp đặt theo thiết kế của tổ chức CSIRO (Ôxtrâylia) và quan tâm nhiều đến vấn đề dinh dưỡng, như sử dụng thức ăn bán ẩm bổ sung,… chỉ sau 1 năm chúng tôi đã thành công.
Tuy nhiên, khả năng thành thục sinh dục của tôm gia hóa không cao bằng tôm tự nhiên, vì tôm tự nhiên phải từ 180-200g mới cho sinh sản, còn tôm gia hóa chỉ đạt 110-120g đã bắt đầu phát dục, nên sức sinh sản thấp. Hơn nữa, đây là sản phẩm của đề tài nghiên cứu nên số lượng gia đình tôm bố mẹ còn ít, do đó tới đời F2 và F3 đã có dấu hiệu bị cận huyết. Do vậy, chúng tôi quyết định làm lại từ đầu bằng cách đề nghị nhà nước cho thực hiện đề tài nghiên cứu nâng cao sức sinh sản của tôm sú bố mẹ đã được gia hóa.
Phải nói rằng, so với kết quả nghiên cứu đã công bố của Ôxtrâylia, một trong những nước đi đầu trong việc nghiên cứu này, thì kết quả của chúng tôi đạt tốt hơn.
TMTS . Tại sao vậy?
Ths. Trình Trung Phi. Có thể do chúng tôi chăm sóc tốt hơn, chúng tôi làm việc không kể thứ bảy hay chủ nhật, còn ở nước ngoài những ngày đó người ta nghỉ ngơi.
TMTS . Ông có thể miêu tả ngắn gọn hệ thống nuôi này?
Ths. Trình Trung Phi. Hệ thống này không phải do chúng tôi phát triển mà do chúng tôi học cách làm từ các bạn Ôxtrâylia khi tham gia chương trình của SIPPO. Dưới đáy hệ thống có lớp san hô và một lớp ống gồm 2 loại, một loại có lỗ và một loại không có lỗ đan xen nhau; phía trên gần mặt nước có vòi đẩy nước xuống và một vòi hút nước ra. Nhờ đó luôn có một dòng nước mới vừa chảy vòng quanh bể và vừa đảo đều từ trên xuống dưới. Hệ thống này gọi là hệ thống tuần hoàn kín đáy cát để tạo ra hệ sinh thái gần như môi trường tự nhiên cho tôm.
Xin “bật mí” luôn, nuôi trong hệ thống này kể cả cá kèo, cá chìa vôi bố mẹ, tôm chân trắng gia hóa cũng cho kết quả rất tuyệt vời.
TMTS . Xin ông cho biết về việc chuẩn bị thương mại hóa đàn tôm bố mẹ trong thời gian tới.
Ths. Trình Trung Phi. Hiện chúng tôi đang đưa 22 gia đình tôm (3.000-3.500 con) vào nuôi tại khu A của Trung tâm Giống hải sản Quốc gia tại Bà Rịa-Vũng Tàu để từ đó có những dòng tôm riêng, hằng năm cho giao phối với nhau. Trong quá trình đó, chúng tôi sẽ chọn lọc và cho giao phối các gia đình có khả năng tăng trưởng tốt với nhau. Như vậy, sẽ tránh được tình trạng cận huyết. Hằng năm chúng tôi cũng sẽ bổ sung các gia đình mới.
TMTS . Từ tôm khai thác tự nhiên?
Ths. Trình Trung Phi. Đúng vậy. Chúng tôi đưa vào từ 2 dòng tôm có nguồn gốc bố mẹ từ miền Trung và miền Nam. Vì thông thường, nếu chúng ta chỉ chọn lọc vài gia đình tôm sau đó nuôi gia hóa và tiếp tục sàng lọc trong các đàn tôm này thì chỉ đến thế hệ F2 hoặc F3 là có thể dẫn đến cận huyết. Thành ra, phải liên tục lai các dòng tôm khác máu nhau. Chúng tôi đã có sơ đồ lai và kiểm soát việc lai theo sơ đồ đó để đảm bảo không xảy ra cận huyết. Ngoài ra, chúng tôi đang tiếp cận những kỹ thuật khóa di truyền để người ta không thể lấy hậu ấu trùng tôm của mình về nuôi thành tôm bố mẹ, vì nếu làm như vậy sẽ dẫn ngay đến lai cận huyết ...
TMTS . Nhưng với 22 gia đình tôm này thì các ông cũng chỉ dừng lại ở quy mô nghiên cứu?
Ths. Trình Trung Phi. Đúng vậy, nhưng sau khi thành công đề tài nâng cao sức sinh sản, chúng tôi có thể đưa ra qui trình để sản xuất hàng loạt tôm sú bố mẹ. Thực ra, nhu cầu tôm sú giống ở Việt Nam khoảng 30 tỷ PL mỗi năm. Nếu mỗi tôm bố mẹ gia hóa có thể cho ra khoảng 400-600.000 PL, thì mỗi năm cả nước cần khoảng 60.000 cặp tôm gia hóa. Số lượng này hoàn toàn nằm trong khả năng của chúng ta nếu có lộ trình nghiên cứu và ứng dụng tốt. Đây cũng là hướng giảm áp lực khai thác tôm bố mẹ từ tự nhiên hay nhu cầu nhập tôm bố mẹ mà khả năng quản lý về chất lượng không cao.
Ở một khía cạnh khác, chúng ta đang lãng phí rất nhiều tôm giống, chủ yếu là tôm chất lượng thấp do chưa có tôm bố mẹ sạch bệnh. Nếu chủ động được hoàn toàn tôm giống sạch bệnh, chắc chắn nhu cầu tôm giống sẽ không nhiều đến mức như vậy.
Sắp tới, chúng tôi sẽ tiến đến chọn giống theo tính trạng tăng trưởng. Thái Lan đã đi trước Việt Nam trong việc này. Họ âm thầm làm từ năm 2004 và năm 2008 mới đạt kết quả, tạo ra tôm bố mẹ mà đời con của chúng sau 3 tháng nuôi đạt cỡ 23 con/kg, trong khi đó mình phải nuôi 4 tháng trở lên mới đạt được cỡ này. Rõ ràng, để nghề nuôi tôm phát triển và mang lại hiệu quả cho người nuôi, phải tập trung đầu tư gia hóa tôm bố mẹ, giảm dần lệ thuộc vào tôm bố mẹ đánh bắt từ tự nhiên.
TMTS . Đây là cách làm theo đúng định hướng thị trường...
Ths. Trình Trung Phi. Như anh thấy, các năm trước nuôi tôm rất khó khăn. Lúc đó Thái Lan cũng phát triển nuôi tôm sú và có sự cạnh tranh về nguồn cung cấp tôm bố mẹ, có lúc giá lên tới trên 10 triệu đồng/con, nhưng bây giờ giá chỉ còn 3-4 triệu đồng/con thôi, vì Thái Lan đã chuyển sang nuôi tôm chân trắng, bây giờ họ quay lại nuôi tôm sú một phần do chủ động sản xuất nhân tạo được tôm bố mẹ.
TMTS . Vậy, chất lượng tôm sú gia hóa của RIA2 so với của MOANA (một công ty của Mỹ chuyên cung cấp tôm sú giống) như thế nào?
Ths. Trình Trung Phi. MOANA đã đầu tư nghiên cứu tôm sú trước RIA 2. Một số người nuôi sử dụng tôm sú giống của công ty này cho biết, tôm tăng trưởng rất tốt. Mặt khác, họ cũng đánh giá rất cao chất lượng tôm sú giống từ đàn tôm bố mẹ gia hóa của chúng tôi. Tuy nhiên, liệu chất lượng tôm sú của MOANA có tốt hơn hẳn của chúng tôi hay không thì cần có thời gian để đánh giá.
Chúng tôi ủng hộ việc xuất hiện nhiều công ty như vậy ở Việt Nam để cung cấp cho người nuôi nguồn con giống chất lượng tốt, dịch vụ tốt và giá cạnh tranh. Điều đó rất quan trọng vì nếu chỉ mình RIA 2 sản xuất tôm giống thì chỉ có thể đáp ứng một phần nhỏ nhu cầu thực tiễn.
Trước mắt, RIA 2 sẽ cố gắng thực hiện thành công đề tài nghiên cứu này để thương mại hóa kết quả nghiên cứu trong thời gian ngắn nhất nhằm đáp ứng nhu cầu tôm bố mẹ của các trại giống. Hiện RIA 2 đang được nhà nước cấp kinh phí 107 tỷ đồng để xây dựng khu B trên diện tích 30 ha tại Phước Hải (Bà Rịa-Vũng Tàu) và đây có thể trở thành trung tâm gia hóa tôm sú bố mẹ của chúng tôi trong thời gian tới.
TMTS . Theo ông, vì sao tôm giống từ tôm sú gia hóa của ta tăng trưởng chậm hơn tôm của Thái Lan?
Ths. Trình Trung Phi. Vấn đề là đó chỉ mới là công bố của Thái Lan, chứ cũng chưa biết họ nuôi với mật độ thế nào. Nếu nuôi với mật độ thưa thì trong 3 tháng nuôi tôm của chúng tôi cũng có thể đạt được kích cỡ như vậy.
Tuy nhiên, phải nói rằng, công ty CP của Thái Lan đã đi truớc chúng ta trong nghiên cứu này và họ nghiên cứu một cách rất nghiêm túc, bài bản theo đúng quy trình chọn giống của Viện nghiên cứu Thủy sản Hawaii (Mỹ). Đây là vấn đề lợi nhuận nên họ sẵn sàng đầu tư nghiên cứu và giữ bí mật kết quả nghiên cứu của mình.
TMTS . Các nhà khoa học của RIA 2 cần điều kiện gì, như về kinh phí của nhà nước, nguồn nhân lực, cơ sở vật chất để đẩy nhanh tiến độ nghiên cứu?
Ths. Trình Trung Phi. Thực ra, có thể nói kinh phí nhà nước dành cho nghiên cứu khoa học hiện không thiếu, nhưng cơ chế quản lý hiện nay đang làm cho các cán bộ khoa học thấy rất nản lòng khi thanh quyết toán chi phí với các cơ quan quản lý. Nhiều khi, cơ chế cứ như bắt chúng tôi phải nói dối. Thành ra, làm nghiên cứu trong bối cảnh như vậy thấy rất khó.
Bộ NN&PTNT rất quan tâm, muốn chúng tôi đẩy nhanh tiến độ đề tài nghiên cứu này để sớm áp dụng kết quả vào thực tiễn. Tuy nhiên, bên cạnh đó vấn đề nhân lực thiếu và yếu thì không thể một sớm một chiều khắc phục được, vì nghiên cứu khoa học rất cần những người có tâm huyết, trình độ và kinh nghiệm.
Hơn nữa, cơ sở hạ tầng hiện nay chưa thể đáp ứng yêu cầu gia hóa tôm sạch bệnh. Ở nước ngoài, họ có những khu vực riêng dành để thực hiện từng đề tài khoa học, không bao giờ có việc cùng một chỗ lại nghiên cứu cả các loài cá và tôm như ở VN. Trong trường hợp đó mà phải nghiên cứu tạo ra một giống sạch bệnh thì cực kỳ khó. Chúng tôi đã phải hủy một lô tôm bố mẹ bị nhiễm bệnh, mặc dù mất khá nhiều công sức nghiên cứu.
TMTS . Giữa sạch bệnh và kháng bệnh có gì khác nhau không?Tôm giống sạch bệnh có nghĩa là khi đưa ra nuôi sẽ không mắc bệnh nữa không?
Ths. Trình Trung Phi. Thả nuôi tôm giống sạch bệnh thì khả năng thành công tương đối cao nếu chúng ta kiểm soát tốt môi trươ ít được chú trọng cao như những năm trước đây, vì môi trường luôn có sẵn mầm bệnh nên con giống sạch bệnh không còn là yếu tố then chốt quyết định thành công của nuôi tôm mà cần phải có tôm giống kháng virut gây bệnh, chủ yếu là các bệnh như đốm trắng (WSSV), vàng đầu (YHV), Taura (TSV),...
Tuy nhiên, để tạo ra giống kháng bệnh cần có cách tiếp cận khác, ví dụ tới những vùng nuôi đã tưâng xảy ra dịch bệnh để thu thập những con tôm sống sót mang về nuôi và chọn ra những thế hệ có kháng thể với những mầm bệnh đã bộc phát ở vùng đó. Tại Êcuađo có một công ty của Na Uy đã tạo ra dòng tôm kháng WSSV, nhưng khi sang VN để đặt vấn đề nghiên cứu sản xuất tôm kháng bệnh này thì họ cũng không dám chắc có thể thành công được hay không vì ở Êcuađo nhiệt độ luôn ổn định ở mức cao, còn ở VN nhiệt độ luôn dao động mạnh, có khi giảm còn 25-260C. Đối với tôm chân trắng, khi nhiệt độ ổn định trên 290C rất khó bộc phát WSSV, còn dưới 290C lại rất dễ phát bệnh, thậm chí chỉ cần nhiệt độ môi trương thay đổi đột ngột là có thể phát bệnh...
TMTS . Xin lỗi cắt lời ông. RIA 2 đề xuất đề tài sản xuất tôm sạch bệnh nhưng thực tế lại cần tôm kháng bệnh. Vậy, vấn đề này trong thời gian tới sẽ được giải quyết như thế nào?
Ths. Trình Trung Phi. Thực sự, bên cạnh nhu cầu về tôm giống sạch bệnh, thị trường rất cần tôm kháng bệnh nhưng đến nay chưa nơi nào thành công trong việc tạo ra các dòng tôm kháng bệnh. Thái Lan cũng chỉ dám nói là đã tạo ra dòng tôm sạch WSSV, YHV chứ không dám nói là sạch cả MBV (virut gây bệnh hoại tử cơ).
TMTS . Xin cảm ơn ông.
Nguyên Khải thực hiện