Tác động của vacxin và đáp ứng miễn dịch ở cá

Vacxin là loại chế phẩm sinh học giúp hình thành hoặc tăng cường khả năng đề kháng của cơ thể sinh vật đối với một bệnh nào đó. Mặc dù đã được áp dụng cho các loài động vật trên cạn từ lâu, nhưng đối với động vật thuỷ sinh, công nghệ này mới có lịch sử rất ngắn ngủi.

Năm 1976 vacxin ngâm cho cá hồi để phòng bệnh do vibriosis và Yersiniosis mới được sản xuất thành công. Sau đó 5 năm ra đời vacxin đơn và đa giá dạng tiêm (dung môi nước) phòng bệnh lở loét và năm 1990 xuất hiện vacxin ngâm và tiêm cho cá vược và cá tráp biển Địa Trung Hải. Đến tận năm 1998, vacxin dạng trộn vào thức ăn cho cá mới được giới thiệu ở Nhật Bản và năm 2005, lần đầu tiên vacxin DNA cho cá hồi được áp dụng tại Canađa.

Cho đến nay, cá hồi là đối tượng thu hút nhiều nhất những nghiên cứu về công nghệ vacxin, vì đây là loài cá nuôi sản lượng lớn, giá trị cao và nuôi với quy mô công nghiệp, tập trung. Những đợt dịch bệnh bùng phát đã gây ra tổn thất to lớn cho người nuôi cá, đồng thời ảnh hưởng đến cán cân cung-cầu sản phẩm trên thị trường thế giới. Vì sao phải quan tâm ứng dụng công nghệ vacxin

Một loại vacxin lý tưởng phải có thời gian bảo hộ dài đối với các dịch bệnh quan trọng của đối tượng; cách sử dụng đơn giản như các phương pháp ngâm, tắm hoặc cho ăn; an toàn cho cả với cá và người sử dụng; và mang lại lợi ích cho cả người nuôi cá và nhà sản xuất.

Người Việt rất quen thuộc với phương châm “phòng bệnh hơn chữa bệnh”, bởi nếu dịch bệnh đã xảy ra, tổn thất lớn là không tránh khỏi, việc điều trị thường rất khó khăn và thậm chí chưa chắc đã loại trừ được các hậu hoạ.

Hơn nữa, nhu cầu của người tiêu dùng toàn cầu đối với các nguồn prôtêin động vật, nhất là từ cá và thuỷ sản, đang không ngừng tăng lên, đòi hỏi sản xuất các đối tượng này phải bền vững. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến an toàn thực phẩm và phản ứng tiêu cực đối với việc sử dụng kháng sinh chữa bệnh cho các đối tượng vật nuôi. Việc sử dụng công nghệ vacxin còn được coi là ứng dụng ưu tiên trong phòng bệnh cho vật nuôi do nó hoàn toàn không gây ra ảnh hưởng có hại đối với môi trường.

Thực tế nghề nuôi cá hồi ở Na Uy cho thấy, việc ứng dụng công nghệ vacxin thoả mãn tất cả các mối quan tâm trên. Từ những năm 1990 về trước, khi chưa có vacxin phòng bệnh, để tăng sản lượng cá hồi nuôi đến hơn 100.000 tấn/năm đã phải sử dụng một khối lượng gần 50.000 tấn thuốc kháng sinh, nhưng vẫn xảy ra những đợt bệnh bùng phát nghiêm trọng.

Nếu không có vacxin, nghề nuôi cá hồi sẽ không bao giờ được chứng kiến sự tăng vọt sản lượng từ khoảng 150.000 tấn lên gần 900.000 tấn như trong giai đoạn 1986- 2000, trong khi lượng kháng sinh sử dụng giảm nhanh đến mức chỉ còn không đáng kể. Nếu không sử dụng vacxin, tổn thất của nghề này có thể lên tới 1 tỷ USD trong giai đoạn trên do dịch bệnh bùng phát. Đó là chưa kể những hậu hoạ khôn lường do việc sử dụng ngày càng nhiều kháng sinh trong nuôi cá.

Các loại vacxin

Dựa vào nguyên tắc sản xuất, vacxin có thể chia thành 4 loại: vacxin bất hoạt (sản xuất từ chính loại kháng nguyên liên quan đến bệnh đó đã được bất hoạt - giết chết bằng nhiệt hoặc phoocmalin), vacxin sống nhược độc (sản xuất từloại kháng nguyên gây bệnh đã bị làm suy yếu, không còn khả năng gây bệnh nhưng vẫn có tác dụng gây phản ứng miễn dịch bảo vệ cho cơ thể), vacxin tiểu phần (sản xuất từ một phần prôtêin đặc biệt của virus, vi khuẩn) và vacxin DNA/RNA (vacxin chứa DNA đã được cấu trúc lại).

Tuỳ theo loại vacxin sử dụng, trong cơ thể cá sẽ xuất hiện các đáp ứng đáp ứng miễn dịch khác nhau (đáp ứng miễn dịch thể dịch và miễn dịch tế bào) và mỗi loại vacxin chỉ có tác dụng phòng một loại bệnh cụ thể cho một loài cá cụ thể.

Các phương pháp sử dụng vacxin cho cá.

PHARMAQ là công ty dược phẩm thú y thuỷ sản hàng đầu thế giới của Na Uy, thành lập từ năm 2004 với hơn 120 nhân viên. Sản phẩm chính của Công ty là vacxin cho cá nuôi. Hoạt động của PHARMAQ là cả chuỗi giá trị từ thu mẫu bệnh phẩm đến các giai đoạn nghiên cứu, sản xuất và lưu hành các sản phẩm sức khỏe cá. Các hoạt động nghiên cứu và sản xuất vacxin chủ yếu tiến hành ở Na Uy. PHARMAQ là công ty đa quốc gia có chi nhánh tại Chile, Anh và Văn phòng đại diện tại thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam. Ở các thị trường khác, PHARMAQ kinh doanh thông qua mạng lưới các nhà phân phối và đại lý.

Hiện nay, các loại vacxin phổ biến được phát triển cho cá bao gồm 4 nhóm: vacxin sử dụng qua đường miệng (trộn thức ăn cho ăn), vacxin để tắm, ngâm và vacxin để tiêm. Các phương pháp sử dụng vacxin được minh hoạ trong hình dưới.

Mỗi phương pháp sử dụng vacxin nói trên đều có sự tiện lợi và bất tiện riêng như liệt kê trong bảng sau.

Vacxin và nghề nuôi cá tra

Hiện nay, với sản lượng 1,5 triệu tấn/năm – tương đương với tổng sản lượng cá hồi nuôi của thế giới - và còn tiếp tục tăng, chiếm vị trí ngày càng quan trọng trên thị trường thuỷ sản thế giới, cá tra Việt Nam đã trở thành đối tượng rất được quan tâm của các hoạt động phòng trừ dịch bệnh, nhất là phát triển công nghệ vacxin.

Đó cũng chính là lý do để PHARMAQ – công ty dược phẩm thú y hàng đầu thế giới của Na Uy có mối quan tâm chính là các loài động vật thuỷ sản - chọn Việt Nam là địa bàn trọng tâm triển khai hoạt động của mình ở khu vực châu Á, trong đó mối quan tâm lớn nhất được dành cho cá tra.

PHARMAQ bắt đầu nghiên cứu vacxin phòng bệnh gan thận mủ (do vi khuẩn Edwardsiella ictaluri gây ra) cho cá tra từ đầu năm 2006. Đến nay vacxin của PHARMAQ đã trải qua giai đoạn nghiên cứu và thí nghiệm trong phòng.

Từ cuối năm 2009, bước đầu thử nghiệm tiêm vacxin phòng bệnh gan thận mủ trên cá tra nuôi do Đại học Cần Thơ tiến hành ở 3 điểm thí nghiệm thuộc các tỉnh Đồng Tháp, An Giang và Bến Tre đã đạt kết quả rất hứa hẹn, cho phép hy vọng ứng dụng thực tiễn rộng rãi trong thời gian không xa, giúp ngăn ngừa dịch bệnh, giảm tổn thất cho người nuôi, loại trừ việc sử dụng các loại kháng sinh trong nuôi cá và ngăn chặn nguy cơ ảnh hưởng xấu đến môi trường, bảo đảm sự phát triển bền vững ngành sản xuất loài thủy sản chiến lược này của Việt Nam.